Untitled (monochrome)
text print, 29,7 x 21 cm, 2010

De tekst op het A4-vel van Untitled (Monochrome) roept een wit landschap op dat zich uitstrekt tot een conceptuele, grenzeloze ruimte. De witte ruimte fungeert als paradox: tegelijk aanwezig en afwezig, verschijnend en verdwijnend — een beeld gevormd door wat het niet bevat.

De tekst ontstond in 2008 intuïtief en kreeg begin 2010 een titel. Ik presenteerde het werk zonder contextuele toelichting bij tentoonstellingen en publicaties. Daarna volgden uiteenlopende geschreven en gesproken interpretaties. Het werk verzet zich tegen interpretatie en nodigt er tegelijk toe uit — het opende een reflectieve ruimte waarin kan worden verkend wat niet, of niet volledig, te duiden is. Herlezing maakt deel uit van het werk. Elke lezing, ook deze, is er slechts één.

Enkele jaren later las ik Ecology without Nature van Timothy Morton. Daarin definieert Morton 'ecomimesis'¹ als een esthetische strategie die een directe, zintuiglijke omgevings-ervaring suggereert — een poging om de afstand tussen subject en omgeving uit te wissen. Het subject dat zegt: "I am immersed in nature"² spreekt zichzelf tegen: op het moment dat het 'ik' spreekt, staat het buiten de ervaring die het zegt te ondergaan. Die contradictie, betoogt Morton, is niet triviaal, maar legt 'natuur' bloot als ideologisch geladen concept — een afgescheiden, zuiver domein. Omdat steeds het subject deze afscheiding benoemt, waarneemt of ervaart, blijft het onvermijdelijk deel van elke ecologische verhouding. Volgens Morton is een ecologie zonder natuur denkbaar; maar een ecologie zonder subject onwenselijk.

Waar ecomimesis de afstand tussen subject en omgeving probeert te laten verdwijnen, vouwt die afstand zich in Untitled (Monochrome) juist uit. Het subject zegt: "I am standing in the middle of a vast landscape," om vervolgens te onthullen dat deze omschrijving een leugen is, ten dienste van de lezer. De waarheid is dat de afstand zo immens is dat elke poging tot situering faalt. Toch is het subject aanwezig: het observeert en spreekt.

Untitled (Monochrome) kan worden gelezen als een gedeelde ervaringsruimte waarin de betekenis van 'omgeving' opkomt en zich terugtrekt. Het heft de illusie van een 'daarbuiten' op en maakt plaats voor een schaal die het directe waarnemingsvermogen te boven gaat — iets wat in deze context raakt aan de ongrijpbare schaal van planetaire verschuivingen zoals de opwarming van de aarde. De desoriëntatie en onzekerheid die het ontbreken van ijkpunten oproept, zijn geen tekens van falen, maar noodzakelijke voorwaarden voor observatie.

De huidige opleving van autoritaire tendensen voedt zich met een verzelfstandigd idee van een 'natuurlijke' orde — een idee dat niet strookt met het dynamische, verweven weefsel van de ecologische werkelijkheid. Dit maakt duidelijk dat onzekerheid en ambiguïteit toelaten allerminst vanzelf spreekt. De menselijke psyche is er slecht op toegerust. Maar kunst verdraagt het. Via intuïtieve vormen van weten stemt kunst ons af op wat we niet kunnen omvatten.

¹ Timothy Morton, Ecology without Nature: Rethinking Environmental Aesthetics (Cambridge, MA: Harvard University Press, 2009), passim. ² Morton, Ecology without Nature, p. 182.